Ekonomia në vijën e zjarrit të protestave

Nga Edvin Peçi

Liria për të protestuar, për të ngritur zërin dhe për të kërkuar një jetë më të mirë është një e drejtë themelore që nuk mund dhe nuk duhet të negociohet. Por kjo e drejtë nuk mund të shndërrohet në liri për të shkatërruar pronën e tjetrit, për të rrezikuar jetën e njerëzve apo për të paralizuar ekonominë e një vendi. Sepse në fund, faturën e dhunës nuk e paguajnë vetëm bizneset e sulmuara, por e gjithë shoqëria.

Ka një kufi që as zemërata më e madhe qytetare nuk duhet ta kapërcejë: kufirin mes protestës dhe dhunës, mes të drejtës për të kundërshtuar dhe cenimit të së drejtës së tjetrit për të jetuar, punuar dhe ndërtuar të ardhmen e tij.

Shqiptarët kanë të drejtë të jenë të pakënaqur. Kanë të drejtë të protestojnë, të kërkojnë më shumë nga qeverisja, të kundërshtojnë politikat ekonomike, pabarazitë, padrejtësitë apo një realitet që nuk përputhet me aspiratat e tyre për një jetë më të mirë. Kanë të drejtë ta bëjnë këtë zëshëm, fuqishëm, me të gjithë energjinë që buron nga zhgënjimi dhe shpresa për ndryshim.

Por askush nuk ka të drejtë që këtë zemërim ta shkarkojë mbi jetën, pronën dhe punën e një tjetri.

Ngjarjet e ditëve të para të protestave, ku një sërë biznesesh, nga kompanitë e mëdha deri te sipërmarrjet e vogla, dyqanet dhe zyrat e shërbimeve, u bënë objekt sulmesh, dëmtimesh dhe vandalizmi, duhet të shërbejnë si një moment reflektimi për të gjithë.

Sepse pas çdo xhami të thyer, pas çdo dere të shkatërruar, pas çdo zyre apo dyqani të dëmtuar, nuk qëndron thjesht një subjekt tregtar. Qëndron një investim, një sakrificë, vite pune, kursime familjare, kredi të marra, rreziqe të ndërmarra dhe, mbi të gjitha, njerëz që jetojnë nga ajo veprimtari.

Një biznes nuk është vetëm pronë private. Është një vend pune, është paga e një familjeje, është kontribut në buxhetin e shtetit, është konsum, prodhim, shërbim dhe vlerë e shtuar për ekonominë.

Kur shkatërrohet një biznes, nuk goditet vetëm pronari i tij. Goditet edhe punonjësi që rrezikon pagën, furnitori që humbet klientin, familja që mbështetet tek ato të ardhura dhe, në fund, vetë ekonomia që duhet të krijojë mirëqenie për të gjithë.

Në një shoqëri ku pabarazitë ekonomike janë të dukshme dhe ku një pjesë e qytetarëve ndihen të përjashtuar nga frytet e rritjes ekonomike, është e kuptueshme që zemërimi të drejtohet edhe ndaj atyre që perceptohen si më të pasur, më të fuqishëm apo më të privilegjuar.

Bankat, institucionet financiare, kompanitë e telekomunikacionit dhe bizneset e mëdha mund të shihen nga një pjesë e protestuesve si simbole të një sistemi ekonomik që nuk u ka ofruar të gjithëve mundësi të barabarta.

Por perceptimi, sado i fortë të jetë, nuk mund të shndërrohet në një justifikim për dhunën.

Mund të kritikohen fitimet e bankave, normat e interesit, tarifat e shërbimeve financiare, çmimet e komunikimit apo praktikat e kompanive të mëdha. Mund të kërkohet më shumë konkurrencë, transparencë, përgjegjësi sociale dhe ndërhyrje rregullatore.

Madje, këto janë debate të domosdoshme në një ekonomi që synon të jetë më e drejtë dhe më gjithëpërfshirëse.

Por përgjigjja ndaj këtyre problemeve nuk mund të jetë thyerja e një bankomati, djegia e një dege bankare, shkatërrimi i një zyre shërbimi apo dëmtimi i infrastrukturës së komunikimit.
Sepse këto nuk janë goditje ndaj padrejtësisë. Janë goditje ndaj mekanizmave që mbajnë në funksion jetën ekonomike dhe shoqërore.

Në ditët e fundit, disa banka u detyruan të kufizojnë veprimtarinë e tyre fizike, të mbyllin përkohësisht degë dhe të orientojnë klientët drejt kanaleve digjitale, për shkak të situatës së sigurisë.

Këto masa janë të kuptueshme kur bëhet fjalë për mbrojtjen e punonjësve dhe klientëve. Por ato janë njëkohësisht një sinjal shqetësues për pasojat që mund të sjellë përshkallëzimi i dhunës.

Sistemi bankar është për ekonominë si qarkullimi i gjakut është për trupin e njeriut.

Përmes tij kalojnë pagat, pensionet, pagesat e bizneseve, kreditë, investimet, kursimet dhe transaksionet e përditshme.
Nëse ky qarkullim ndërpritet, pasojat nuk mbeten brenda mureve të një banke.

Një sipërmarrje mund të mos realizojë pagesat ndaj furnitorëve. Një qytetar mund të mos ketë akses në shërbimet që i nevojiten. Një biznes i vogël mund të përballet me vështirësi likuiditeti. Një investim mund të shtyhet dhe një aktivitet ekonomik mund të pezullohet.

Nëse paralizimi zgjerohet dhe zgjat, efektet mund të përhapen në të gjithë ekonominë, duke cenuar funksionimin e saj normal. Në skenarin më ekstrem, një ndërprerje e rëndë dhe e zgjatur e qarkullimit financiar mund ta çojë aktivitetin ekonomik drejt një gjendjeje që, në mënyrë figurative, mund të quhet vdekje klinike.

Dhe paradoksi është se viktimat më të mëdha të një situate të tillë do të ishin pikërisht qytetarët që protestojnë për më shumë mirëqenie.

Po aq thelbësore është edhe infrastruktura e telekomunikacionit.

Në një shoqëri moderne, kompanitë celulare nuk ofrojnë thjesht telefonata apo internet. Ato sigurojnë një infrastrukturë kritike, mbi të cilën mbështeten komunikimi i përditshëm, shërbimet publike, transaksionet financiare, bizneset dhe funksionimi i institucioneve.

Dëmtimi i kësaj infrastrukture nuk do të prekte vetëm kompanitë që e zotërojnë.

Do të prekte qytetarët, familjet, bizneset, shërbimet e emergjencës dhe vetë protestuesit.

Në një protestë masive, komunikimi është jetik. Është mjeti për të koordinuar lëvizjet, për të njoftuar rreziqet, për të kërkuar ndihmë, për të dokumentuar ngjarjet dhe për të garantuar që informacioni të qarkullojë.

Edhe forcat e sigurisë dhe shërbimet e emergjencës mbështeten në komunikimin për të menaxhuar situata të vështira dhe për të mbrojtur jetën e njerëzve.

Pa komunikim, rreziku i keqinformimit, panikut dhe humbjes së kontrollit rritet ndjeshëm.

Një ndërprerje e gjerë e rrjeteve do të krijonte një blackout komunikimi, duke e bërë një situatë tashmë të tensionuar edhe më të rrezikshme.

Prandaj infrastruktura e telekomunikacionit duhet të mbetet jashtë çdo forme dhune. Ajo nuk është thjesht aset i një kompanie private, por një shërbim jetik për të gjithë shoqërinë.

Në këtë realitet, përgjegjësia nuk bie vetëm mbi protestuesit.
Shteti dhe institucionet e sigurisë kanë detyrimin ligjor dhe kushtetues të garantojnë njëkohësisht dy të drejta: të drejtën për të protestuar paqësisht dhe të drejtën për të jetuar, punuar dhe ushtruar aktivitet ekonomik në siguri.

Këto të drejta nuk janë kundërshtare të njëra-tjetrës.

Përkundrazi, janë pjesë e të njëjtit rend demokratik.

Policia ka të drejtën dhe detyrimin të ndërhyjë për të parandaluar sulmet ndaj pronës, për të mbrojtur punonjësit, klientët dhe qytetarët, si dhe për të garantuar funksionimin e shërbimeve thelbësore.

Por ky detyrim duhet të ushtrohet gjithmonë brenda ligjit, me proporcionalitet, pa përdorim të tepruar të forcës dhe pa e trajtuar protestën paqësore si kërcënim.

Po kështu, organizatorët dhe pjesëmarrësit e protestave kanë përgjegjësinë të distancohen nga dhuna dhe të mos lejojnë që kauza e tyre të identifikohet me shkatërrimin.

Një protestë që synon të kërkojë drejtësi nuk mund të prodhojë padrejtësi të reja.

Një lëvizje që kërkon më shumë siguri ekonomike nuk mund të shkatërrojë vendet e punës.

Një revoltë që synon një jetë më të mirë nuk mund të rrezikojë jetën dhe mirëqenien e njerëzve të tjerë.

Shqipëria ka nevojë për debat, për kritikë, për llogaridhënie dhe, kur qytetarët e konsiderojnë të nevojshme, edhe për protesta të fuqishme.

Por Shqipëria ka po aq nevojë për investime, për sipërmarrje, për vende pune dhe për institucione ekonomike funksionale.

Nuk mund të kërkojmë më shumë mirëqenie duke shkatërruar burimet që e krijojnë atë.

Nuk mund të kërkojmë më shumë punësim duke dëmtuar bizneset që punësojnë.

Nuk mund të kërkojmë një ekonomi më të fortë duke paralizuar bankat, shërbimet financiare dhe rrjetet e komunikimit që e mbajnë atë në lëvizje.

Sigurisht, bizneset nuk janë mbi kritikën dhe as mbi ligjin. Ato duhet të mbajnë përgjegjësi për praktikat e tyre, të respektojnë konsumatorët, punonjësit dhe detyrimet ndaj shoqërisë.

Por përgjegjësia kërkohet përmes institucioneve, ligjit, konkurrencës dhe debatit publik, jo përmes dhunës.

Për më tepër, nuk duhet harruar se shumica e sipërmarrjeve nuk janë korporata me kapital të madh dhe rezerva financiare të konsiderueshme. Janë biznese të vogla e të mesme, të ndërtuara shpesh me sakrifica të jashtëzakonshme familjare.
Për një sipërmarrës të vogël, një dyqan i shkatërruar mund të nënkuptojë humbjen e kursimeve të një jete. Për një familje, mbyllja e vendit të punës mund të nënkuptojë humbjen e burimit të vetëm të të ardhurave.

Këto nuk janë dëme anësore që mund të justifikohen në emër të një kauze, sado legjitime të jetë ajo.

Janë kosto reale njerëzore dhe ekonomike.

Në fund, protesta duhet të jetë një instrument për të ndryshuar realitetin, jo për ta shkatërruar atë.

Forca e saj qëndron te numri i qytetarëve, te argumenti, te vendosmëria dhe te aftësia për të kërkuar përgjegjësi, jo te numri i xhamave të thyer apo i bizneseve të dëmtuara.

Një shoqëri demokratike duhet të jetë mjaftueshëm e lirë për të lejuar protestën më të ashpër, por edhe mjaftueshëm e përgjegjshme për të mos lejuar që ajo të kthehet në dhunë ndaj të pafajshmëve.

Sepse e drejta për të protestuar është themel i demokracisë, por e drejta e tjetrit për të jetuar, punuar dhe ruajtur pronën e tij është po aq e shenjtë.

Dhe nëse zemërimi për një jetë më të mirë përfundon duke shkatërruar punën, investimet dhe mundësitë ekonomike të të tjerëve, atëherë protesta rrezikon të godasë pikërisht të ardhmen që pretendon të ndërtojë. (A2 Televizion)