NASA u lëshua raketën në Sistemit të Lançimit Hapësinor drejt platformës së saj të lëshimit në Florida më 17 janar, duke nisur një fazë përfundimtare të përgatitjeve për misionin Artemis II të agjencisë, i cili dërgoi katër astronautë rreth hënës.
Ekuipazhi i misionit përfshinte tre astronautë amerikanë dhe një astronaut kanadez, u lëshua që në 6 shkurt. Programi Artemis, i krijuar nga administrata e parë e Presidentit të SHBA-së, Donald Trump, është një seri misionesh.
Artemis I ishte një provë fluturimi hënor pa ekuipazh në vitin 2022. Artemis II do të shohë katër astronautë të bëjnë një udhëtim 10-ditor rreth hënës në vitin 2026. Plani për Artemis III është që njerëzit të ulen në hënë në Polin Jugor të Hënës me një datë nisjeje të planifikuar aktualisht për vitin 2027, shkruan A2.
Zgjedhja e vendndodhjes në sipërfaqen e hënës është e rëndësishme, tha Dr. Lori Glaze, administratore në detyrë e Drejtorisë së Misionit të Zhvillimit të Sistemeve të Eksplorimit të NASA-s, e cila mbikëqyr Artemis.
"Ne besojmë se ndoshta ka rezerva uji të ngrirë nën regolitin në Polin Jugor të hënës," i tha ajo Reuters nga selia e NASA-s në Uashington D.C. "Ne mund ta shndërrojmë atë akull të ngrirë në ujë të lëngshëm për t'u pirë dhe pastaj ta konvertojmë dhe ta ndajmë në oksigjen dhe hidrogjen për frymëmarrje dhe për karburant."
Një konkurrencë e ripërtërirë hënore po shfaqet midis Shteteve të Bashkuara dhe Kinës. Pekini, i cili ka investuar shumë në programin e tij hapësinor vitet e fundit, synon të zbarkojë njerëz në hënë deri në vitin 2030. Ndryshe nga gara e parë hapësinore, midis Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Sovjetik, konkurrenca e fundit nxitet nga stimujt ekonomikë dhe shqetësimet për sigurinë kombëtare.
Po pse anijet kozmike po kthehen në Hënë përsëri?
Qëllimet e programit Apollo ishin eksplorimi shkencor dhe përparimi teknologjik. Ai gjithashtu kërkoi të arrinte "epërsi në hapësirë për Shtetet e Bashkuara" sipas NASA-s, në sfondin e garës hapësinore të epokës së Luftës së Ftohtë kundër Bashkimit Sovjetik.
Glaze tha se Artemis po zhvillohet sepse "ne duam të eksplorojmë" dhe sepse ka një "sasi të jashtëzakonshme shkence që mund të bëjmë në sipërfaqen hënore". Një faktor tjetër, tha Glaze, është të stidiohet më tej në sistemin tonë diellor. Do të mësojmë si të jetojmë dhe të punojmë për periudha të gjata në këtë mjedis shumë sfidues," tha ajo. "Dhe kjo do të na përgatisë për të dërguar astronautë në Mars."
Një nga kompanitë e përfshira në Artemis është Firefly Aerospace me seli në Teksas, e cila në mars u bë kompania e dytë amerikane që u ul në hënë duke përdorur mjetin e saj të uljes Blue Ghost të shtyrë nga një raketë SpaceX.
Drejtori ekzekutiv i Firefly, Jason Kim, shpjegon se misionet në Mars janë më të lehta nga hëna: "Graviteti në hënë është shumë më i lehtë se në tokë," tha ai. "Dhe për shkak të kësaj, e dini, marrja e gjërave dhe largimi nga sipërfaqja e hënës dhe transportimi i burimeve në Mars është në fakt më i drejtpërdrejtë sesa ta bësh këtë nga toka."
A PO KOMERCIALIZOHET HËNA?
Përfshirja e sektorit privat është një ndryshim i madh midis Artemis dhe Apollo, tha Glaze. "Në të kaluarën, ishin sisteme të ndërtuara nga qeveria dhe më pas të përdorura nga qeveria," tha ajo. "Por tani ne po punojmë vërtet me partnerë komercialë." Glaze tha se Artemis ka të bëjë gjithashtu me krijimin e asaj që ajo e përshkroi si një "ekonomi hënore që po ndërton mbi aftësitë komerciale". Një kompani që kërkon të përfitojë nga hëna është kompania e nxjerrjes së burimeve Interlune, e cila shpreson të nxjerrë Helium-3 nga regoliti hënor.
Helium-3 është një izotop i heliumit që ka një sërë përdorimesh në tokë, duke përfshirë informatikën kuantike dhe si burim karburanti në një reaktor të bashkimit bërthamor për prodhimin e energjisë, sipas NASA-s.
Është i rrallë në tokë, ku merret nga zbërthimi radioaktiv i tritiumit, por është i bollshëm në hënë, tha bashkëthemeluesi dhe CEO i Interlune, Rob Meyerson.
"Helium-3 shitet për 20 milionë dollarë për kilogram," tha ai. "Pra, është i vetmi burim në univers që ka një çmim mjaft të lartë për të justifikuar shkuarjen në hapësirë dhe kthimin e tij në tokë sot." Interlune përdor atë që e quan një "korrës" për të nxjerrë Helium-3 nga regoliti hënor - një shtresë e lirshme shkëmbinjsh dhe mbeturinash në sipërfaqen e hënës.
Meyerson tha se "hëna është për të gjithë ne" dhe duke pasur parasysh këtë, ata kanë hartuar një proces që nxjerr Helium-3 dhe më pas zëvendëson regolitin në mënyrë që ajo që mbetet "të duket si një fushë e lëruar".
SA KUSHTON ARTEMIS
Sipas një raporti nga Zyra e Inspektorit të Përgjithshëm të NASA-s, programi Artemis pritej të kushtonte 93 miliardë dollarë nga viti 2012 deri në vitin 2025.
Axhenda e propozuar e buxhetit të vitit 2026 nga Trump do të shihte 6 miliardë dollarë, ose 24%, të fshirë nga buxheti i NASA-s dhe do të hiqte pjesë kyçe të programit të hënës, duke përfshirë Sistemin e Lançimit Hapësinor (SLS) me buxhet të tepërt, një raketë gjigante e ndërtuar nga Boeing dhe Northrop Grumman, dhe kapsulën e ekuipazhit Orion të ndërtuar nga Lockheed Martin pas Artemis III. Do të përfundonte gjithashtu planet për stacionin Gateëay - një stacion kërkimor dhe pikë transferimi e projektuar për të orbituar pranë hënës dhe që pritet të vendoset fillimisht në kuadrin e një misioni të katërt Artemis.
Glaze tha se NASA ka furnizues në të gjithë Shtetet e Bashkuara dhe se financimi i investuar në sisteme për programin Artemis "investohet në çdo shtet" të vendit.
A ËSHTË MBROJTJA NJË FAKTOR NË ARTEMIS?
Gjatë dy mandateve të Trump, administrata e tij e ka parë gjithnjë e më shumë hapësirën si një mjet për të siguruar sigurinë kombëtare të SHBA-së. Në vitin 2019, u krijua Komanda Hapësinore e SHBA-së dhe është përgjegjëse për operacionet ushtarake përtej atmosferës së tokës dhe mbrojtjen e satelitëve amerikanë nga kërcënimet e mundshme.
Në janar të vitit 2025, Trump njoftoi 'Kupolën e Artë', e cila synon të krijojë një rrjet satelitësh, ndoshta duke numëruar në qindra, për të zbuluar, ndjekur dhe potencialisht për të kapur raketat që vijnë.
CEO i Firefly, Kim, tha se ka kuptim të shikosh hënën kur merr në konsideratë mbrojtjen. "Hëna është vendi më i lartë," tha ai. "Dhe kjo është arti dhe shkenca ushtarake 101. Nëse ke vendin më të lartë, ke elementin më të lartë të surprizës. Dhe kështu nuk duam të habitemi."
Megjithatë, Glaze theksoi se NASA është "para së gjithash një agjenci hapësinore civile" dhe se "Artemis është thjesht civile". "Nuk ka asgjë në lidhje me të që lidhet me mbrojtjen," tha ajo.
SI DO TË DUKET HËNA NË TË ARDHMEN?
Duke parë përpara, Glaze tha se është "shumë e mundur" që hëna të duket si një vend shumë i ndryshëm pas 50 deri në 100 vjetësh.
Ajo përmendi "ekonominë hënore" që ata kërkojnë të krijojnë, si dhe qëllimin për të zhvilluar një "prani të qëndrueshme të NASA-s". Meyerson tha se ripërdorshmëria e raketave - të tilla si Falcon 9 i SpaceX - ka qenë një hap kyç në uljen e kostos së aksesit në hapësirë. Ajo që vjen më pas, parashikon ai, është ndërtimi i pajisjeve në hapësirë duke përdorur burime të burimuara në hapësirë dhe duke eliminuar nevojën për të lëshuar materiale nga Toka. "Pastaj mund të filloni të mendoni për gjëra praktike vërtet afatgjata, duke ndërtuar stacione gjigante hapësinore ku jetojnë njerëzit," tha ai. "Sapo të keni reaktorë bashkimi në Tokë, mund të filloni të mendoni për ndërtimin e një sistemi shtytës direkt me bashkim që na çon midis Tokës dhe Marsit në 30 deri në 60 ditë në vend të gjashtë deri në shtatë muajve."
Megjithatë, planet tona për t'u kthyer në Hënë dhe përdorimet për burimet hënore ngrenë gjithashtu pyetje etike, tha Dr. David Jeevendrampillai, një lektor i Antropologjisë Sociale në Universitetin e Mançesterit i specializuar në hapësirën e jashtme. (A2 Televizion)
A2 CNN Livestream
MUND TE LEXONI GJITHASHTU
